Fiziksel kozmolojide Evren’in \u015fekli, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z Evren’in yerel ve global geometrisini ifade eder. Son deneyler, Evren’in \u015feklinin d\u00fcz ya da d\u00fcze \u00e7ok yak\u0131n oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Bu konuda yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar, Evren’i anlamak a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Bu yaz\u0131da, Evren’in \u015fekline y\u00f6nelik olas\u0131l\u0131klar\u0131 inceleyece\u011fiz ve onlar\u0131 nas\u0131l eleme \u015fans\u0131na sahip oldu\u011fumuzu anlamaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n
“Evren” dedi\u011fimiz \u015feyin, \u00fczerinde bulundu\u011fumuz D\u00fcnya’dan herhangi bir y\u00f6ne bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda g\u00f6rebildi\u011fimiz \u015feylerin t\u00fcm\u00fc oldu\u011funu belirtmekte fayda var. Bu g\u00f6zlenebilir evren, k\u00fcresel bir yap\u0131ya sahiptir, ancak bu sadece g\u00f6zlenebilir evrenin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 belirler. Kozmolojik ilkeye g\u00f6re, g\u00f6zlenebilir evreni inceleyerek, Evren’in geneli hakk\u0131nda \u00e7\u0131kar\u0131mlarda bulunmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n
Evren’in geometrisi, e\u011frili\u011fi ve topolojisi \u00fczerinde durulmaktad\u0131r. Uzaysal e\u011frilik, k\u00fctle\u00e7ekim kuvvetinin etkisiyle uzay-zaman\u0131n nas\u0131l e\u011frildi\u011fini a\u00e7\u0131klar. Evren’in topolojisi, genel k\u00fcresel \u00f6zelliklerini tan\u0131mlar. Bu \u00f6zellikler aras\u0131nda s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131k, e\u011frilik ve ba\u011flan\u0131rl\u0131k yer almaktad\u0131r.<\/p>\n
Genel G\u00f6relilik Teorisi’ne g\u00f6re, Evren’in e\u011frili\u011fi i\u00e7in \u00fc\u00e7 ana se\u00e7enek vard\u0131r: pozitif e\u011frili\u011fe sahip Evren, negatif e\u011frili\u011fe sahip Evren ve d\u00fcz Evren. Geometrinin yap\u0131s\u0131, Evren’in \u015fekline ba\u011fl\u0131d\u0131r. Evren’in \u015fekliyle ilgili olarak \u00e7e\u015fitli olas\u0131l\u0131klar \u00fczerinde durulmaktad\u0131r.<\/p>\n
Deneysel verilere g\u00f6re, Evrenin sadece %0,4’l\u00fck bir hata pay\u0131yla d\u00fcz oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. Ancak, basit ve \u00e7oklu ba\u011flant\u0131 konusunda hen\u00fcz net bir g\u00f6r\u00fc\u015f birli\u011fi sa\u011flanamam\u0131\u015ft\u0131r. Teorisyenler, Evren’in \u015feklinin matematiksel modelini olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n
Sonu\u00e7 olarak, Evren’in \u015fekliyle ilgili olarak \u00e7e\u015fitli olas\u0131l\u0131klar g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurulmaktad\u0131r. Teorik ve deneysel \u00e7al\u0131\u015fmalar, Evren’in \u015feklinin belirlenmesine y\u00f6nelik \u00f6nemli ipu\u00e7lar\u0131 sunmaktad\u0131r. Evrenin \u015fekliyle ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar, Evren’i anlamak ve ke\u015ffetmek a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. 21. y\u00fczy\u0131l\u0131n astronomik g\u00f6zlemleri, Evren’in \u015fekli hakk\u0131nda ipu\u00e7lar\u0131 vermeye ba\u015flad\u0131. Evren’in \u015feklini anlamak i\u00e7in kozmoloji ve topolojiye dair bilgi edinmek gerekmektedir. Matematik\u00e7iler, Evren’in topolojik \u015fekli hakk\u0131nda konu\u015furken nesneleri, lastik gibi davranan cisimler olarak ele al\u0131rlar. Bu sayede, farkl\u0131 y\u00fczeyler aras\u0131ndaki ili\u015fkileri anlamak daha kolay hale gelir.<\/p>\n
Matematik\u00e7iler, Evren’in \u015feklini tan\u0131mlamak i\u00e7in “\u00f6klidyen 3-manifold” kavram\u0131n\u0131 kullan\u0131rlar. Bu kavram, Evren’in \u015fekli i\u00e7in ana adaylar\u0131 belirlemekte \u00f6nemli bir rol oynamaktad\u0131r. Evren’in \u015feklinin belirlenmesi, matematik\u00e7ileri sadece 18 adet \u00f6klidyen 3-manifold oldu\u011funu ve bunlardan sadece 10 tanesinin Evren i\u00e7in olas\u0131 geometrik adaylar oldu\u011funu g\u00f6sterdi.<\/p>\n
Topoloji, Evren’in \u015fekli hakk\u0131nda konu\u015furken, nesneleri lastik gibi davranan cisimler olarak ele al\u0131r. Bu sayede, donut ve kahve kupas\u0131 gibi farkl\u0131 nesnelerin topolojik olarak ayn\u0131 olabilece\u011fini anlamak m\u00fcmk\u00fcn olur. Evrenin \u015fekli hakk\u0131nda yap\u0131lan tart\u0131\u015fmalarda, bu t\u00fcr matematiksel kavramlar \u00f6nemli bir rol oynamaktad\u0131r.<\/p>\n
\u00d6klidyen 3-manifold kavram\u0131, Evren’in \u015fekli hakk\u0131nda \u00f6nemli bir ipucu vermektedir. Evrenin \u015feklinin belirlenmesi, matematik\u00e7ilerin uzun s\u00fcredir \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir konudur. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar, Evrenin \u015feklini anlamak i\u00e7in \u00f6nemli bir ad\u0131m olarak kabul edilmektedir. \u0130ki farkl\u0131 ucu b\u00fckerek bir araya getirip yap\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, bir torus olu\u015fturabilirsiniz. Bu i\u015flemi g\u00f6rselle\u015ftirmek i\u00e7in, karenin kenarlar\u0131n\u0131 yap\u0131\u015ft\u0131rarak bir torus olu\u015fturabilirsiniz. Bu \u015fekilde, karenin sa\u011f kenar\u0131na ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, sol kenar\u0131ndaki ilgili noktaya “\u0131\u015f\u0131nlaman\u0131z” gerekecektir. Benzer \u015fekilde, karenin \u00fcst kenar\u0131na ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, alt kenar\u0131ndaki ilgili noktaya “\u0131\u015f\u0131nlaman\u0131z” gerekir. Bu y\u00f6ntem sayesinde, \u00fc\u00e7 boyutlu bir eylemi, iki boyutlu bir alanda takip edebilirsiniz.<\/p>\n
Torusun \u00d6klid geometrisine sahip olmas\u0131, \u00e7e\u015fitli avantajlar sunmaktad\u0131r. \u00d6klid geometrisi, d\u00fczlemde her do\u011fru i\u00e7in paralel bir do\u011frunun oldu\u011fu, \u00fc\u00e7genlerin a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n daima 180 derece oldu\u011fu bir geometri t\u00fcr\u00fcd\u00fcr. Bu nedenle, karenin \u00d6klid geometrisi, torusun geometrisine de uygulanabilir. Bu sayede torusun, \u00d6klid geometrisine sahip bir 2-manifold oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n
Bir torus olu\u015fturmak i\u00e7in kare yerine paralelkenar da kullanabilirsiniz. Ancak, dikkat edilmesi gereken nokta, kenarlar\u0131n ayn\u0131 uzunlukta olmas\u0131d\u0131r. Kenarlar\u0131 uzatmak ya da daraltmak, y\u00fczeyin geometrisini bozabilir. Paralelkenarlar d\u0131\u015f\u0131nda alt\u0131gen gibi farkl\u0131 \u015fekiller de kullanarak torus olu\u015fturabilirsiniz.<\/p>\n
Evren, matematiksel olarak bir 3-manifold olarak kabul edilir. Evrenin 3-boyutlu bir topolojik yap\u0131ya sahip oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Evrenin \u015fekli ve geometrisi, kozmik enflasyon teorisi gibi farkl\u0131 fiziksel \u00f6zelliklerle ili\u015fkilendirilmektedir. Evrenin tekd\u00fczelik ve e\u011frili\u011fi gibi \u00f6zellikler, Evrenin topolojisi \u00fczerinde \u00f6nemli etkilere sahiptir.<\/p>\n
Evrenin yo\u011funlu\u011fu, Evrenin \u015feklini belirleyen \u00f6nemli bir fakt\u00f6rd\u00fcr. E\u011fer Evrenin yo\u011funlu\u011fu, enerjinin d\u0131\u015fa do\u011fru yay\u0131lma kuvvetini dengeleyecek \u015fekilde dengelenirse, uzay her y\u00f6ne do\u011fru d\u00fcz bir \u015fekilde geni\u015fleyecektir. Evrenin \u015fekli ve geometrisi, Evrenin i\u00e7indeki madde ve enerjinin da\u011f\u0131l\u0131m\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fi\u015febilir.<\/p>\n
Sonu\u00e7 olarak, Evrenin geometrisi ve \u015fekliyle ilgili bir\u00e7ok teori ve \u00f6nerme bulunmaktad\u0131r. Pozitif e\u011frilikli k\u00fcresel geometri, s\u0131f\u0131r e\u011frilikli \u00d6klid geometrisi ve negatif e\u011frilikli hiperbolik geometri, Evrenin olas\u0131 geometrik yap\u0131lar\u0131 aras\u0131nda yer almaktad\u0131r. Geometrinin farkl\u0131 dallar\u0131 olan \u00d6klid, k\u00fcresel ve hiperbolik geometrinin iki boyutlu analoglar\u0131 yukar\u0131daki resimde g\u00f6r\u00fclebilmektedir. Bu \u00fc\u00e7 geometri, birbirinden olduk\u00e7a farkl\u0131 \u00f6zelliklere sahiptir. \u00d6rne\u011fin:
\n– \u00d6klid geometrisine g\u00f6re, \u00fc\u00e7genin i\u00e7 a\u00e7\u0131lar\u0131 toplam\u0131 180 derece olmal\u0131d\u0131r.
\n– K\u00fcresel geometride bu durum ge\u00e7erli de\u011fildir. K\u00fcresel bir y\u00fczeye \u00fc\u00e7 farkl\u0131 nokta yerle\u015ftirildi\u011finde, aralar\u0131ndaki a\u00e7\u0131 180 dereceden fazla olacakt\u0131r.
\n– Hiperbolik geometride ise \u00fc\u00e7genin i\u00e7 a\u00e7\u0131lar\u0131 toplam\u0131 180 dereceden az olabilir.<\/p>\n
19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Carl Friedrich Gauss, Evren’in \u00d6klid geometrisinde olmayabilece\u011fi ihtimalini g\u00f6zlemledi. Bu durumu test etmek i\u00e7in Almanya’da \u00fc\u00e7 da\u011f zirvesinin olu\u015fturdu\u011fu \u00fc\u00e7genin a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7t\u00fc. Hata pay\u0131yla birlikte, a\u00e7\u0131lar\u0131n toplam\u0131 180 dereceydi. Gauss’un \u00f6l\u00e7t\u00fc\u011f\u00fc astronomik \u00f6l\u00e7ekte \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck olan Evren, \u00d6klidyen geometriye benziyordu.<\/p>\n
Daha sonraki y\u0131llarda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar, Evren’in \u00d6klidyen oldu\u011fu olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 destekledi. Bu konuda yap\u0131lan bir ara\u015ft\u0131rmada, Antarktika \u00fczerinde y\u00fcksek irtifa balonlar\u0131 kullan\u0131larak kozmik mikrodalga arka plan radyasyonunun a\u00e7\u0131sal g\u00fc\u00e7 spektrumu \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc. Bu \u00f6l\u00e7\u00fcmlerde, yaln\u0131zca \u00d6klidyen bir Evren’de var olabilece\u011fine inan\u0131lan bir pik saptand\u0131. Bu bulgular, Evren’in \u00d6klidyen olabilece\u011fini g\u00f6sterdi.<\/p>\n
\u00d6klidyen Evren’in olas\u0131l\u0131klar\u0131yla ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar sonucunda, yaln\u0131zca 18 farkl\u0131 \u00d6klidyen 3-manifoldun var oldu\u011fu kan\u0131tland\u0131. Bu manifoldlar, uzaysal evrenin \u015feklinin belirlenmesine yard\u0131mc\u0131 olabilecek \u00f6nemli bilgiler i\u00e7ermektedir. Bu manifoldlardan sekizi y\u00f6nlendirilemez niteli\u011fe sahiptir. Y\u00f6nlendirilemez bir Evren d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, kozmologlar anti-madde ve madde b\u00f6lgelerinin s\u0131n\u0131rlar\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015facaklar\u0131 bir enerji etkile\u015fimini beklerler.<\/p>\n
Evrenin geni\u015fli\u011fi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, y\u00f6nlendirilebilir \u00d6klidyen 3-manifoldlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 daha g\u00fcvenlidir. Bu manifoldlar\u0131n g\u00f6rselle\u015ftirilmesi zor olsa da, 3-torus gibi baz\u0131 \u00f6rneklerle tan\u0131mlanabilir. 3-torus, \u00fc\u00e7 boyutlu bir torusun genelle\u015ftirilmi\u015f versiyonudur. 3-torusun i\u00e7inde durdu\u011funuzda, etraf\u0131n\u0131zda kendinize ait bir\u00e7ok kopya g\u00f6rebilirsiniz. Ayr\u0131ca, 3-torusun 2-boyutlu toruslarla da ili\u015fkisi vard\u0131r.<\/p>\n
\u00d6klidyen 3-manifoldlar\u0131n incelenmesi, Evrenin \u015feklinin anla\u015f\u0131lmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olabilir. Bu ara\u015ft\u0131rmalar, Evrenin genel yap\u0131s\u0131 ve olas\u0131 \u015fekilleri hakk\u0131nda \u00f6nemli bilgiler sunmaktad\u0131r. Uzmanlar, bu manifoldu T2\u00d7S1 \u015feklinde belirtir: Burada T2, 2 torus’u, S1 ise daireyi belirtir. Bu, bir toruslardan olu\u015fan bir torus demeti \u00f6rne\u011fidir.<\/p>\n
3-torus olu\u015fturan tek \u015fekil bir k\u00fcp de\u011fildir. Paralelkenar\u0131n 2-torus olu\u015fturmas\u0131 gibi, paralel y\u00fczl\u00fc (\u00fc\u00e7 boyutlu y\u00fczler i\u00e7in paralelkenarl\u0131 nesne) de bir 3-torus olu\u015fturabilir. Farkl\u0131 paralely\u00fczlerin kar\u015f\u0131t y\u00fczlerini birbirine yap\u0131\u015ft\u0131rarak farkl\u0131 kapal\u0131 e\u011frilere ve bu e\u011friler aras\u0131nda farkl\u0131 a\u00e7\u0131lara sahip bo\u015fluklar olu\u015fturulur.<\/p>\n
Bunlar ve di\u011fer t\u00fcm sonlu manifoldlar, geni\u015fleyen bir Evren’i resmetmek i\u00e7in kolay bir yol sa\u011flar. Bir manifoldun temel alan\u0131 zamanla geni\u015flerse, \u00fcretti\u011fi alan da onunla birlikte geni\u015fleyecektir. Geni\u015fleyen bir uzaydaki her nokta, tam olarak Evrenimiz’de g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi, di\u011fer t\u00fcm noktalardan uzakla\u015f\u0131r. Ancak \u015fu noktalar\u0131 unutmay\u0131n: Yak\u0131n bir y\u00fcz her zaman kar\u015f\u0131 y\u00fczdeki noktalara \u00e7ok yak\u0131n kalacakt\u0131r; temel etki alanlar\u0131n\u0131n boyutundan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak z\u0131t y\u00fczler birbirine yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n
1\/2 B\u00fck\u00fcml\u00fc K\u00fcp Uzay\u0131 (\u0130ng: “1\/2-Twist Cube Space”), 3-torus’a \u00e7ok benzer. Hatta temel alan\u0131 bir k\u00fcpt\u00fcr (paralel y\u00fczler de ayn\u0131 \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015fsa da). Y\u00fczlerden d\u00f6rd\u00fc ayn\u0131 \u015fekilde yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Kalan ikisi, \u00f6n ve arka y\u00fczler birbirine yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r; ancak bu defa 180 derecelik bir b\u00fck\u00fclme ile… \u00d6n y\u00fcz\u00fcn \u00fcst k\u0131sm\u0131 arka y\u00fcz\u00fcn alt\u0131na yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
1\/4 B\u00fck\u00fcml\u00fc K\u00fcp Uzay\u0131, 1\/2 B\u00fck\u00fcml\u00fc K\u00fcp Uzay\u0131 ile tamamen ayn\u0131 \u015fekilde olu\u015fturulur; ancak az \u00f6nce kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z 180 derecelik d\u00f6n\u00fc\u015fle de\u011fil, yaln\u0131zca 90 derecelik bir b\u00fck\u00fclme ile… Yaln\u0131zca \u00e7eyrek d\u00f6n\u00fc\u015f zorunlu oldu\u011fundan, rastgele bir paralely\u00fcz, her zaman bu \u00d6klid manifoldunu olu\u015fturmayacakt\u0131r. Bozulmay\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in temel alanlar olan \u00f6n ve arka y\u00fczler kareler olmal\u0131d\u0131r. K\u00fcp\u00fcn \u00f6n y\u00fcz\u00fcnden d\u0131\u015far\u0131 bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, her biri bir \u00f6nceki kopyan\u0131n 90 derecelik bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc olan kendinizin kopyalar\u0131ndan sonra kopyalar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz.<\/p>\n
1\/3 B\u00fck\u00fcml\u00fc Alt\u0131gen Prizma Uzay\u0131, ad\u0131ndan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi, temel alan\u0131 olarak bir k\u00fcp kullanmaz. Bu manifoldu olu\u015fturan alt\u0131gen prizma daha az tan\u0131d\u0131k gelebilir; ancak nispeten basittir.<\/p>\n
1\/6 B\u00fck\u00fcml\u00fc Alt\u0131gen Prizma Uzay\u0131, 1\/3 B\u00fck\u00fcml\u00fc Alt\u0131gen Prizma Uzay\u0131’na benzer \u015fekilde in\u015fa edilmi\u015ftir. Ancak bu sefer \u00f6n alt\u0131gen y\u00fcz sadece 60 derecelik bir d\u00f6n\u00fc\u015fle arka alt\u0131gen y\u00fcze yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bir alt\u0131gen y\u00fcz\u00fcn \u00fcst kenar\u0131, kar\u015f\u0131 y\u00fcz\u00fcn ikinci kenar\u0131na yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. Yine bu torus demetinde kalan paralelkenar y\u00fczler d\u00fcz bir \u015fekilde yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
\u00c7ift K\u00fcp Uzay\u0131 veya Hantzsche Wendt manifoldu, tamamen farkl\u0131 bir manifolddur. Bu sonlu uzay, bir torus demeti de\u011fildir ve al\u0131\u015f\u0131lmad\u0131k bir yap\u0131\u015ft\u0131rma modeline sahiptir. Ancak \u00c7ift K\u00fcp Uzay\u0131 hala \u00e7ok basit bir temel alan kullan\u0131r: Biri di\u011ferinin \u00fczerinde oturan iki k\u00fcp. Son zamanlarda yap\u0131lan bir \u00e7al\u0131\u015fmada, sonlu y\u00f6nlendirilebilir \u00d6klidyen 3-manifoldlar\u0131n\u0131n listesine \u00e7ift k\u00fcp uzay\u0131n da eklendi\u011fi belirtildi. Bu, Evren’in \u015feklinin bu kompakt manifoldlar i\u00e7inde olabilece\u011fi \u00f6ne s\u00fcr\u00fcld\u00fc. Ancak, kozmologlar genellikle Evren’in sonsuz olmad\u0131\u011f\u0131na inanmaktad\u0131r. Sonsuz bir Evren’i destekleyecek fiziksel bir mekanizman\u0131n zor olaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir.<\/p>\n
R3 (\u00d6klidyen 3-Uzay) olarak adland\u0131r\u0131lan sonsuz 3-manifoldlar\u0131n ilki, \u00d6klid 3-Uzayd\u0131r. Bu uzay, lise geometrisinden a\u015fina olunan bir aland\u0131r. Yass\u0131 Uzay da sonsuz ve yass\u0131 bir uzay levhas\u0131ndan olu\u015fmaktad\u0131r. Bu levhan\u0131n \u00fcst\u00fc, alt y\u00fczeyine yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f sonsuz bir d\u00fczlemdir. Topologlar, bu alana tan\u0131mlamak i\u00e7in kestirme \u00e7arp\u0131m g\u00f6sterimini kullan\u0131r.<\/p>\n
Baca Uzay\u0131, sonsuz uzunluktaki bacalardan olu\u015fur ve iki z\u0131t y\u00fcz grubu birbirine yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda olu\u015fur. B\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f Baca Uzay\u0131 ise bir baca uzay\u0131na 180 derecelik bir d\u00f6n\u00fc\u015f eklenerek olu\u015fturulur. Bu uzaylar, matematiksel modellemelerde ve evrensel yap\u0131lar\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131nda \u00f6nemli bir role sahiptir. Sar\u0131 solucan, g\u00f6rsel alan\u0131m\u0131za yak\u0131n bir yerde mavi y\u00fczeye dalar ve \u00e7ok uzak bir yerde belirir.<\/p>\n
**Evrenimizin \u015eeklini Tan\u0131yabilir miydik?**<\/p>\n
G\u00f6kbilimcilerin, olas\u0131l\u0131klar listesini k\u0131saltmak i\u00e7in daha fazla kan\u0131t toplamalar\u0131 ve daha fazla deney yapmalar\u0131 gerekmektedir. Matematik\u00e7ilerin astronomik verilerden yararlanan prosed\u00fcrler geli\u015ftirmesi gerekmektedir.<\/p>\n
En basit prosed\u00fcr, gece g\u00f6ky\u00fcz\u00fcnde galaksimizin kopyalar\u0131n\u0131 aramakt\u0131r. Kopyalar bulunursa, Evren’in temel alan\u0131n\u0131n yap\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirleyebiliriz. Evren \u00bc B\u00fck\u00fcml\u00fc K\u00fcp Uzay olursa, galaksimizin d\u00f6nd\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f kopyalar\u0131nda d\u00f6rt taraf\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcrken, kalan iki taraf\u0131nda 90 derecelik d\u00f6n\u00fc\u015fler g\u00f6r\u00fclebilir.<\/p>\n
Ancak bu tekni\u011fin k\u00fc\u00e7\u00fck bir sorunu vard\u0131r: I\u015f\u0131k sonlu bir h\u0131zla hareket eder. Evren’e bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, asl\u0131nda zamanda geriye bak\u0131yoruz. Galaksimizin bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc bulsak bile, onu tan\u0131yamayabiliriz. Galaksimiz gen\u00e7li\u011finde tamamen farkl\u0131 g\u00f6r\u00fcnm\u00fc\u015f olabilir. Bu nedenle, kozmologlar, galaksimizi bulmaktan vazge\u00e7tikten sonra, g\u00f6ky\u00fcz\u00fcnde yinelenen desenler bulmay\u0131 umuyorlar: kuasarlar\u0131n kopyalar\u0131, gama \u0131\u015f\u0131n\u0131 patlamalar\u0131 veya galaksi k\u00fcmeleri…<\/p>\n
Di\u011ferleri, soruna yeni yollarla yakla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Evren’in sabit bir e\u011frili\u011fi oldu\u011fu sonucuna var\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Kozmik mikrodalga arka plan (CMB) radyasyonunun tekd\u00fczeli\u011fi bunu desteklemektedir. Ancak, CMB radyasyonunun k\u00fc\u00e7\u00fck de\u011fi\u015fiklikler i\u00e7erdi\u011fi unutulmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Art alan \u0131\u015f\u0131mas\u0131ndaki bu k\u00fc\u00e7\u00fck varyasyonlar, erken Evren’in \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck yo\u011funluk farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Bu farkl\u0131l\u0131klar, b\u00f6lgenin maddesini galaksilere, y\u0131ld\u0131zlara ve gezegenlere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Art alan \u0131\u015f\u0131mas\u0131n\u0131n haritas\u0131na bakarak, Evren’in in\u015fa planlar\u0131na bakmaktay\u0131z.<\/p>\n
**G\u00fcncel Tart\u0131\u015fmalar**<\/p>\n
2019 y\u0131l\u0131nda Nature Astronomy dergisinde yay\u0131nlanan bir makale, Evren’in kapal\u0131 bir \u015fekilde oldu\u011funu iddia etmektedir. Uzmanlar, kozmolojik veri setini inceleyerek, Evren’in kapal\u0131 bir \u015fekilde olma ihtimalini %99 kesinlikle tespit etmi\u015flerdir. Ancak bu sonu\u00e7, Evren’in d\u00fcz yap\u0131da oldu\u011funa y\u00f6nelik \u00f6nceki verilerle \u00e7eli\u015fmektedir.<\/p>\n
Bu veriler, Planck Uzay Teleskobu’nun Kozmik Mikrodalga Artalan I\u015f\u0131mas\u0131’na (CMB) y\u00f6nelik g\u00f6zlemlerine dayanmaktad\u0131r. Uzmanlar, CMB’ye ait \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n son 13.8 milyar y\u0131lda ne d\u00fczeyde yolundan sapt\u0131\u011f\u0131na bakmaktad\u0131rlar. Bu durum, veri setinde bulan\u0131kla\u015fmaya sebep olmaktad\u0131r. Bu bulan\u0131kla\u015fma nedeniyle, baz\u0131 tepeler ve \u00e7ukurlar d\u00fczle\u015fmektedir. Bilim insanlar\u0131, CMB verilerinin erken Evren’in kritik yo\u011funluktan %5 daha fazla yo\u011fun oldu\u011funu ve bu nedenle de metrek\u00fcp ba\u015f\u0131na ortalamada 5.7 hidrojen atomu yerine 6 hidrojen atomuna denk madde bulundu\u011funu, bu durumun k\u00fctle\u00e7ekiminin san\u0131landan daha g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011funu ve buna ba\u011fl\u0131 olarak da Evren’in kendi \u00fczerine kapanacak \u015fekilde geni\u015fledi\u011fini \u00f6ne s\u00fcrmektedirler.<\/p>\n
Roma Sapienza \u00dcniversitesi’nde astronom olan ve makalenin yazarlar\u0131ndan biri olan Alessandro Mechiorri, eldeki verilere dayanarak Evren’in kapal\u0131 bir \u015fekilde oldu\u011funu belirtiyor.<\/p>\n
2018 y\u0131l\u0131nda Plank Teleskobu ile g\u00f6zlem yapan devasa bir ara\u015ft\u0131rma ekibi, Evren’in \u015fekliyle ilgili \u00e7eli\u015fkili sonu\u00e7lara ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Sussex \u00dcniversitesi’nden astronomlardan Antony Lewis, yeni makalenin bulgular\u0131n\u0131 istatistiksel bir hata olarak de\u011ferlendiriyor.<\/p>\n
Johns Hopkins \u00dcniversitesi’nden kozmolog Graeme Addison, belirli seviyelerde bir soruna i\u015faret eden semptomlar\u0131n oldu\u011funu kabul ediyor ve bu konuda g\u00f6r\u00fc\u015f birli\u011fine var\u0131lamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade ediyor.<\/p>\n
Verilerde uzun s\u00fcredir bilinen bir uyumsuzluk oldu\u011fu biliniyordu ve ESA taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan veri setlerinde bu g\u00f6r\u00fclebiliyordu. Ancak standart sapma de\u011ferinin 3.4 oldu\u011funu iddia eden Nature Astronomy makalesinin yazarlar\u0131, Evren’in %99 ihtimalle e\u011fik oldu\u011funu ileri s\u00fcrmektedirler.<\/p>\n
2019’daki makalenin yazarlar\u0131, kapal\u0131 bir Evren modelinin CMB’de kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zebilece\u011fini savunuyorlar. \u039bCDM modeli, Evren’in yap\u0131s\u0131n\u0131 tan\u0131mlayan ve sadece 6 parametreyle neredeyse t\u00fcm \u00f6zelliklerini tan\u0131mlayan bir model olarak bilinmektedir.<\/p>\n
Kozmologlar aras\u0131nda, 7. bir parametre olarak Evren’in e\u011fikli\u011fi parametresini eklemeyi d\u00fc\u015f\u00fcnenler ve bunun istatistiksel bir hata olmad\u0131\u011f\u0131ndan emin olunmas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnenler aras\u0131nda g\u00f6r\u00fc\u015f ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 bulunmaktad\u0131r. Melchiorri, modelde b\u00fct\u00fcnc\u00fcll\u00fck eksikli\u011fi oldu\u011funu ve \u039bCDM modelinin hatal\u0131 veya eksik olabilece\u011fini belirtmektedir. Sonbahar mevsiminin gelmesiyle birlikte, T\u00fcrkiye genelinde grip vakalar\u0131nda art\u0131\u015f ya\u015fanmaya ba\u015flad\u0131. Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131 verilerine g\u00f6re, son bir hafta i\u00e7erisinde grip nedeniyle hastaneye ba\u015fvuranlar\u0131n say\u0131s\u0131 y\u00fczde 30 artt\u0131. <\/p>\n
Ankara’da bulunan bir hastanenin acil servisi, grip \u015fikayetiyle gelen hastalar\u0131n yo\u011funlu\u011fundan dolay\u0131 zor g\u00fcnler ge\u00e7iriyor. Hastane yetkilileri, vatanda\u015flara grip a\u015f\u0131s\u0131n\u0131 yapt\u0131rmalar\u0131 konusunda uyar\u0131da bulunuyor.<\/p>\n
\u0130stanbul, \u0130zmir, Bursa gibi b\u00fcy\u00fck \u015fehirlerde de grip vakalar\u0131nda ciddi art\u0131\u015flar ya\u015fan\u0131yor. \u00d6zellikle okul \u00e7a\u011f\u0131ndaki \u00e7ocuklarda ve ya\u015fl\u0131larda grip salg\u0131n\u0131 daha s\u0131k g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. <\/p>\n
Sa\u011fl\u0131k uzmanlar\u0131, grip salg\u0131nlar\u0131n\u0131n \u00f6nlenmesi i\u00e7in hijyen kurallar\u0131na dikkat edilmesi gerekti\u011fini belirtiyor. Ellerin s\u0131k s\u0131k y\u0131kanmas\u0131, kalabal\u0131k ortamlardan ka\u00e7\u0131n\u0131lmas\u0131 ve grip a\u015f\u0131s\u0131n\u0131n yapt\u0131r\u0131lmas\u0131, hastal\u0131\u011f\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemede etkili y\u00f6ntemler aras\u0131nda yer al\u0131yor. Bir grup ara\u015ft\u0131rmac\u0131, Amazon Ormanlar\u0131’nda son 20 y\u0131l i\u00e7erisinde ger\u00e7ekle\u015fen orman yang\u0131nlar\u0131 \u00fczerine detayl\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fma yapt\u0131. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, 2000 ile 2020 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Amazon Ormanlar\u0131’nda meydana gelen toplam 103,457 orman yang\u0131n\u0131 olay\u0131n\u0131 inceledi.<\/p>\n
Yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmada, orman yang\u0131nlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funun insan kaynakl\u0131 oldu\u011fu ve tar\u0131m, hayvanc\u0131l\u0131k gibi faaliyetler nedeniyle \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 belirlendi. Ayr\u0131ca, orman yang\u0131nlar\u0131n\u0131n h\u0131zla yay\u0131larak b\u00fcy\u00fck alanlara zarar verdi\u011fi tespit edildi.<\/p>\n
Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, orman yang\u0131nlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funun \u00f6nlenemeyece\u011fi ancak daha etkili yang\u0131n y\u00f6netimi stratejileri geli\u015ftirilerek zarar\u0131n minimize edilebilece\u011fi konusunda uyar\u0131larda bulundu.<\/p>\n
Amazon Ormanlar\u0131’nda meydana gelen orman yang\u0131nlar\u0131n\u0131n, b\u00f6lgedeki biyo\u00e7e\u015fitlili\u011fi ve ekosistemi olumsuz etkiledi\u011fi ve iklim de\u011fi\u015fikli\u011fine katk\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 biliniyor. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, bu konuda daha fazla fark\u0131ndal\u0131k olu\u015fturulmas\u0131 gerekti\u011fini vurgulad\u0131. Son g\u00fcnlerde T\u00fcrkiye genelinde artan h\u0131rs\u0131zl\u0131k olaylar\u0131na bir yenisi eklendi. \u0130stanbul’un Beylikd\u00fcz\u00fc il\u00e7esinde bulunan ABC Market, d\u00fcn gece kimli\u011fi belirsiz ki\u015filer taraf\u0131ndan soyuldu. Olay\u0131n gece saatlerinde ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi ve h\u0131rs\u0131zlar\u0131n markette bulunan kasadaki paralar\u0131 alarak ka\u00e7t\u0131\u011f\u0131 belirtildi.<\/p>\n
ABC Market’in g\u00fcvenlik kameralar\u0131na yans\u0131yan g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerde, maskeli ve eldivenli \u00fc\u00e7 ki\u015finin markete girdi\u011fi ve h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde kasaya y\u00f6neldi\u011fi g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Kasadaki paralar\u0131 alarak marketten \u00e7\u0131kan h\u0131rs\u0131zlar\u0131n olay yerinden ka\u00e7t\u0131\u011f\u0131 anlar, kamera kay\u0131tlar\u0131na yans\u0131d\u0131.<\/p>\n
Market yetkilileri, h\u0131rs\u0131zl\u0131k olay\u0131n\u0131 fark ettiklerinde hemen polise haber verdiklerini ve g\u00fcvenlik kameralar\u0131n\u0131n incelenerek h\u0131rs\u0131zlar\u0131n yakalanmas\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n ba\u015flat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtti. Polis ekipleri, olay yerinde ve \u00e7evresinde geni\u015f \u00e7apl\u0131 incelemelerde bulunurken, h\u0131rs\u0131zl\u0131k olay\u0131yla ilgili soru\u015fturma ba\u015flat\u0131ld\u0131.<\/p>\n
ABC Market’in sahibi Ahmet Y\u0131lmaz, ya\u015fanan bu olay\u0131n kendilerini derinden \u00fczd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve g\u00fcvenlik \u00f6nlemlerini artt\u0131racaklar\u0131n\u0131 dile getirdi. Y\u0131lmaz, “M\u00fc\u015fterilerimize ve \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131m\u0131za zarar gelmeden bu t\u00fcr olaylar\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek i\u00e7in gerekli \u00f6nlemleri alaca\u011f\u0131z. Bu tarz olaylar\u0131n tekrarlanmamas\u0131 i\u00e7in gerekli tedbirleri alaca\u011f\u0131z” dedi. Son g\u00fcnlerde \u0130stanbul’da artan hava kirlili\u011fi, \u00e7evre aktivistlerini harekete ge\u00e7irdi. \u0130stanbul \u00c7evre Derne\u011fi, bu duruma dikkat \u00e7ekmek i\u00e7in bug\u00fcn Taksim Meydan\u0131’nda bir eylem d\u00fczenledi. Eyleme 500’den fazla \u00e7evreci kat\u0131ld\u0131 ve ellerinde pankartlarla sloganlar atarak temiz hava taleplerini dile getirdi.<\/p>\n
Eylem s\u0131ras\u0131nda konu\u015fan dernek s\u00f6zc\u00fcs\u00fc Ay\u015fe Y\u0131lmaz, hava kirlili\u011finin ciddi bir sorun haline geldi\u011fini ve yetkililerin acil \u00f6nlemler almas\u0131 gerekti\u011fini belirtti. Ayr\u0131ca, \u0130stanbul’un trafik yo\u011funlu\u011funun da hava kalitesini olumsuz etkiledi\u011fine dikkat \u00e7ekti.<\/p>\n
Eylemde ayr\u0131ca, \u00e7evre dostu politikalar\u0131n hayata ge\u00e7irilmesi ve fosil yak\u0131tlar\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131n azalt\u0131lmas\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131nda bulunuldu. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar, daha temiz bir \u00e7evre i\u00e7in herkesin sorumluluk almas\u0131 gerekti\u011fini vurgulad\u0131lar.<\/p>\n
Eylem, \u00e7evre konusunda fark\u0131ndal\u0131k yaratmak ve yetkilileri harekete ge\u00e7irmek amac\u0131yla d\u00fczenlendi. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar, hava kirlili\u011fiyle m\u00fccadelede hep birlikte hareket etmenin \u00f6nemine vurgu yaparak etkinli\u011fi sonland\u0131rd\u0131lar. \u00dcnl\u00fc pop \u015fark\u0131c\u0131s\u0131 X, d\u00fcn ak\u015fam Y mekan\u0131nda hayranlar\u0131na unutulmaz bir konser verdi. Konser, Z tarihinde ger\u00e7ekle\u015fen etkinlikte binlerce ki\u015fi taraf\u0131ndan izlendi. X, sahneye \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 anda seyirciler aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir heyecan yaratt\u0131. \u015eark\u0131c\u0131, hit \u015fark\u0131lar\u0131yla hayranlar\u0131n\u0131 co\u015fturmay\u0131 ba\u015fard\u0131.<\/p>\n
X, konserde enerjik performans\u0131yla izleyicileri b\u00fcy\u00fclerken, sahnedeki danslar\u0131yla da b\u00fcy\u00fck be\u011feni toplad\u0131. Konser boyunca hayranlar\u0131yla etkile\u015fim halinde olan \u015fark\u0131c\u0131, onlar\u0131n isteklerini de geri \u00e7evirmedi. X, konser sonunda seyircilere te\u015fekk\u00fcr ederek sahneden ayr\u0131ld\u0131.<\/p>\n
Yerel bas\u0131n\u0131n da yo\u011fun ilgi g\u00f6sterdi\u011fi konser, gece boyunca sosyal medyada da en \u00e7ok konu\u015fulan konular aras\u0131nda yer ald\u0131. X’in performans\u0131, konserin bitmesine ra\u011fmen hala konu\u015fulmaya devam ediyor. \u015eark\u0131c\u0131n\u0131n bir sonraki konserinin ne zaman olaca\u011f\u0131 ise merak konusu. Son dakika haberine g\u00f6re, T\u00fcrkiye’nin ba\u015fkenti Ankara’da bulunan bir al\u0131\u015fveri\u015f merkezinde meydana gelen patlama, b\u00fcy\u00fck pani\u011fe neden oldu. Olay\u0131n ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 al\u0131\u015fveri\u015f merkezi, polis ekipleri taraf\u0131ndan \u00e7evrelenirken, b\u00f6lgeye \u00e7ok say\u0131da ambulans sevk edildi.<\/p>\n
Patlaman\u0131n ard\u0131ndan al\u0131\u015fveri\u015f merkezinden dumanlar y\u00fckselirken, \u00e7evredekiler b\u00fcy\u00fck bir panikle ka\u00e7maya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Patlaman\u0131n sebebi hen\u00fcz belirlenemezken, olay yerine itfaiye ekipleri de sevk edildi.<\/p>\n
Patlaman\u0131n ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 al\u0131\u015fveri\u015f merkezinin \u00e7evresinde g\u00fcvenlik \u00f6nlemleri artt\u0131r\u0131l\u0131rken, yetkililer olayla ilgili detayl\u0131 bir inceleme ba\u015flatt\u0131. Patlaman\u0131n \u00e7evrede bulunan di\u011fer i\u015f yerlerine de s\u0131\u00e7ram\u0131\u015f olabilece\u011fi ihtimali \u00fczerinde duruluyor.<\/p>\n
Olayla ilgili hen\u00fcz resmi bir a\u00e7\u0131klama yap\u0131lmazken, patlaman\u0131n meydana geldi\u011fi al\u0131\u015fveri\u015f merkezi ve \u00e7evresindeki cadde ve sokaklar trafi\u011fe kapat\u0131ld\u0131. Vatanda\u015flar ise b\u00f6lgeden uzak durmalar\u0131 konusunda uyar\u0131ld\u0131.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Fiziksel kozmolojide Evren’in \u015fekli, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z Evren’in yerel ve global geometrisini ifade eder. Son deneyler,…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":75504,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[12],"tags":[],"class_list":["post-75503","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-egitim"],"yoast_head":"\n